نقش‌های ظروف چینی و کاشی و سرامیک چگونه شکل می‌گیرند؟

ظروف چيني و کاشي و سراميک ساختماني را تا ديده‌ايم و به ياد مي‌آوريم به رنگ‌هاي چاپي مزين بوده‌اند. مدت‌هاست که انواع چاپدار ظروف شيشه‌اي و کريستال را هم در بازار مي‌بينيم. اما در دنياي چاپ کدام روش و تجهيزات براي اين نوع کارهاي تزييني و بسيار متنوع به کار مي‌روند؟ جالب است بدانيد که چاپ اسکرين با قدرت بي‌نهايتش در چاپ انواع سطوح، يکه‌تاز رنگ‌آميزي اين محصولات است و در توليد صنعتي و تيراژ بالاي آنها بي‌رقيب. اگر تماشاي مرحله به مرحله اين روش چاپي با آن همه تفاوتي که با ديگر شيوه‌هاي چاپي دارد براي شما هم جذاب به نظر مي‌رسد، با سير و سياحت چند ساعته ما در يکي از قديمي‌ترين چاپخانه‌هاي اسکرين همراه شويد. رضا خدايي مديريت مجموعه برسيبا که 45 سال از تاسيس آن مي‌گذرد با همکاران خود در اين فال و تماشا ما را همراهي مي‌کند تا از جزييات چاپ‌هاي زيباي روي سراميک و شيشه و چيني بيشتر بدانيم.
ظروف و کاشي و سراميک را با چاپ اسکرين مي‌توان به دو روش چاپ کرد.
اول: روش چاپ مستقيم که خود اين محصولات در ماشين و زير شابلون قرار مي‌گيرند و چاپ مي‌شوند. اين شيوه به طور معمول براي چاپ طرح‌هاي ساده و بدون جزييات به کار مي‌رود که حساسيت کيفيتي چنداني ندارند.
دوم: روش چاپ غيرمستقيم که ادامه مطلب به آن اختصاص دارد. در اين روش طرح به وسيله ماشين اسکرين روي کاغذ مخصوصي چاپ و سپس طي عمليات جداگانه‌اي به محصول نهايي منتقل مي‌شود. به مرحله انتقال طرح در اين حرفه دکور کردن (ظرف، کاشي و ...) مي‌گويند.
چنان که رضا خدايي توضيح مي‌دهد چاپخانه‌هاي اسکرين- به خصوص در مورد چاپ کاشي و سراميک در داخل کشور که تعدادشان انگشت شمار است- هنوز بازار را به رقباي چيني نباخته‌اند. چرا که اين محصولات يا در انواع اروپايي موجودند که قيمت آنها خيلي بالاست و يا در داخل توليد مي‌شوند و از کيفيت و قيمت مناسبي برخوردارند.
لازم است بدانيد کاشي‌ها مي‌توانند از جنس خاک رس و يا سراميک باشند که در نوع اول تنها براي ديوار (نه کف) به کار مي‌روند. جنس سراميک خود در ساخت محصولات گوناگوني از جمله همين کاشي‌ها استفاده مي‌شود.

روند کلي چاپ اسکرين
در چاپ اسکرين براي هر رنگ يک شابلون ساخته مي‌شود، به اين ترتيب که واحد پيش از چاپ، پس از دريافت فايل، بسته به صرفه اقتصادي و حساسيت کيفيت کار، تعداد رنگ‌ها را مشخص مي‌کند و کار تفکيک رنگ را انجام مي‌دهد. سپس براي هر رنگ، فيلم گرفته مي‌شود و با استفاده از آن، شابلون را نوردهي مي‌کنند که پس از شست‌وشو براي چاپ آماده مي‌شود.
شابلون‌ها پس از آماده شدن روي ماشين بسته مي‌شوند و چاپ با رنگ‌هاي از قبل آماده شده انجام مي‌گيرد. ورق‌ها پس از چاپ ورني مي‌خورند و در قفسه‌هايي مخصوص قرار مي‌گيرند تا خشک شوند. در اينجا کار چاپخانه به انتها مي‌رسد و ورق‌ها براي دکورکردن متريال نهايي به سفارش‌دهنده تحويل داده مي‌شوند. از آنجايي که مواد مصرفي چاپ اسکرين بسيار هزينه‌بر هستند و فرايند آن زمان زيادي نياز دارد، نمونه‌گيري در اين شيوه چاپي بسيار حياتي است و چاپ تيراژ اصلي انجام نمي‌شود، مگر بعد از تاييد نمونه. حداقل تيراژ چاپ اسکرين 1000 ورق است و تعداد آن مانند ساير انواع چاپ در سرشکن کردن هزينه نهايي کار تاثير بسزايي دارد.

تفکيک رنگ
فايل طرح مورد نظر در اولين مرحله کل فرايند چاپ به بخش آماده‌سازي و تفکيک رنگ سپرده مي‌شود تا پس از بررسي نوع طرح و رنگ و حساسيت کيفيت کار، تعداد رنگ‌هايي که قرار است از مجموع آنها طرح نهايي به دست بيايد، مشخص شود.
چاپ اسکرين از نظر تعداد رنگ هيچ محدوديتي ندارد، اما هزينه چاپ هر رنگ آنقدر قابل توجه است که انتخاب حداقل تعداد رنگ‌ها ضمن دست‌يابي به کيفيت مطلوب، کاري بسيار حساس به شمار مي‌آيد.
ويژگي خاص چاپ اسکرين اين است که در اکثر موارد استفاده از چند رنگ ساختني به جاي به دست آوردن رنگ‌ها از ترکيب CMYK ارجحيت دارد.
هنگام آماده‌سازي فايل براي تهيه فيلم، اگر قرار باشد کار 4 رنگ چاپ شود که اپراتور به راحتي درصدهاي رنگ را مشخص مي‌کند و کار را به بخش خروجي فيلم مي‌فرستد. اما چنانچه گفته شد در اغلب موارد چاپ با رنگ‌هاي ساختني انجام مي‌شود و به همين خاطر اپراتور بنابر اولويت، رنگ‌ها را انتخاب و تفکيک مي‌کند.
در چاپ با رنگ‌هاي ساختني، نکته مهم خالي بودن زير رنگ‌ها در فايل است که در اين مرحله انجام مي‌شود. البته بايد در نظر داشت که تعداد بيش از حد رنگ‌هاي ساختني باعث افزايش زمان، تعداد شابلون بيشتر، زحمت بيشتر، تغيير احتمالي ابعاد کاغذ طي روزها، روي هم نخوردن رنگ‌ها و ديگر پيامدهايي مي‌شود که هزينه‌ساز هستند و در نهايت صرفه‌جويي حاصل از بکارگيري رنگ‌هاي ساختني به جاي رنگ‌هاي CMYK را خنثي مي‌کند.
انتخاب رنگ‌ها در چاپ اسکرين با توجه به حساسيت‌هايي که در پيش ذکر شد، با يک چالش ديگر هم روبه‌روست.
براي هر رنگ يک شابلون ساخته مي‌شود. شابلون‌ها از نظر ريزي يا درشتي توري تفاوت دارند. اين ويژگي با LPI مشخص مي‌شود.
مقدار LPI اندازه چشمه‌هاي توري يا نقاط ترام را تعيين مي‌کند. هر چه LPI کمتر باشد، اندازه نقاط ترام بزرگ‌تر است و هر چه LPI بيشتر باشد، نقاط ترام کوچک‌تر هستند.در واقع هر قدر اندازه نقاط ترام (که به‌طور عمده به شکل دايره هستند) کوچکتر باشد، ظرافت و کيفيت در چاپ نيز بيشتر خواهد بود. حال اپراتور تفکيک رنگ بايد طوري رنگ‌ها را انتخاب کند که بتوان درصدهاي مختلف يک رنگ را از يک شابلون با يک LPI ثابت با بهترين کيفيت چاپ کرد.
فرض کنيد کاري از 8 رنگ تشکيل مي‌شود و دو تاي اين رنگ‌ها آبي 10 درصد و 60 درصد هستند. اپراتور به علت محدوديت تعداد شابلون ناچار است يک شابلون موجود براي هر دو رنگ آبي را با مقداري از LPI انتخاب کند که آبي کمرنگ‌تر بدون مشخص شدن دانه‌هاي ترام و آبي پررنگ‌تر هم با کيفيتي مناسب چاپ شوند. گاهي نيز يک رنگ از طرح را با ترکيب دو رنگ ساختني (براي مثال آبي پررنگ از ترکيب آبي با درصد پايين و مقداري مشکي) چاپ مي‌کنند که در اين مورد هم LPI شابلون‌ها، درصد و زاويه ترام‌ها بايد با دقت تعيين شوند.
پس از تعيين تعداد و درصد رنگ‌ها و LPI شابلون‌ها، طرح آماده چيدمان است. به طور معمول کاغذ در ابعاد 70×50 سانتي‌متر و 70×100 سانتي‌متر به ماشين چاپ تغذيه مي‌شود.
پس اين نکته نيز حايز اهميت است که در چيدمان طرح به عنوان مثال با ابعاد 30×20 سانتي‌متر روي کاغذ 70×50 سانتي‌متر از حداکثر فضاي کاغذ استفاده شود.
در نهايت فايل چيدمان شده مربوط به هر رنگ به قسمت خروجي ارسال و فيلم آن تهيه مي‌شود.
شابلون‌سازي
پس از اتمام مرحله تفکيک رنگ، فيلم‌هاي آماده همراه با برگه سفارش که در بردارنده توضيحات کامل مربوط به نوع رنگ‌ها، نمونه‌ها، تيراژ و ساير مشخصات کار است، به واحد شابلون‌سازي تحويل داده مي‌شوند.
بسته به حساسيت ترام‌ها، شابلوني انتخاب مي‌شود که شماره توري آن مناسب کار باشد. شماره توري نشان‌دهنده تعداد تار و پود در يک سانتي‌متر مربع است. براي مثال يک توري با شماره 20، داراي 20 رشته تار و 20 رشته پود در يک سانتي‌متر مربع است. هر چه شماره توري بالاتر باشد، فواصل تارها و پودها کمتر است و اندازه سلول‌هاي توري کوچک‌تر، که اين به معني کيفيت بالاتر چاپ است.
انواع توري‌ها با شماره‌هاي 12 تا 180 موجودند، اما به طور معمول براي چاپ اسکرين از توري‌هاي بالاي 100 استفاده مي‌شود. پس از انتخاب شابلون مناسب، سطح آنها را در ابتدا به وسيله ابزاري که کوتر نام دارد، حساس مي‌کنند، يعني با ماده حساس پوشش مي‌دهند. داروي حساس‌سازي، به نور حساس است و به همين علت اين کار در تاريکخانه انجام مي‌شود. پس از حساس شدن، فيلم را روي شابلون مي‌چسبانند و آن را نوردهي مي‌کنند.
فاصله منبع نور با محل نصب شابلون به اندازه قطر شابلون است. زمان نوردهي را هم نوع ترام‌ها و در واقع ميزان کيفيت کار معين مي‌کند.
از طرفي نوردهي توري‌هاي رنگي و سفيد متفاوت است. توري‌هاي رنگي نسبت به توري‌هاي سفيد از نظر مدت زمان 30 درصد بيشتر نوردهي مي‌شوند، به اين دليل که توري‌هاي رنگي براي ترام‌هاي خيلي ريز و کيفيت بالا کاربرد دارند و قرار است نور بيشتري را به خود جذب کنند تا ترام‌هاي ظريف را به خوبي ظاهر کنند و به طور کامل از روي فيلم به شابلون انتقال دهند. توري‌هاي رنگي به طور معمول به رنگ زرد هستند.
اگر منبع نور تغيير کند، زمان نوردهي شابلون هم تحت تاثير قرار مي‌گيرد. فرمول به دست آوردن زمان جديد نوردهي عبارت است از: توان دو فاصله جديد تقسيم بر توان دو فاصله قديم،ضرب در زمان نور قديم
پس از عمليات نوردهي، نوبت به مرحله شابلون شوري مي‌رسد که در واقع ترام‌ها روي توري ظاهر مي‌شوند. شست و شوي شابلون به ترتيب زير انجام مي‌گيرد:
1- چربي‌زدايي از روي داروي حساس با سود 20? به مدت 15 دقيقه
2- ماليدن داروي پاک‌کننده داروي حساس از دو طرف شابلون با برس 15 دقيقه
3- آب‌گيري با دستگاه فشار آب
4- در صورت باقي ماندن داروي حساس باقيمانده با تينر بدون چربي پاک شور
5- چربي‌زدايي مجدد با سود 20? به مدت 15 دقيقه
6- آبگيري کامل با دستگاه فشار آب
7- خنثي کردن سود مانده بر روي توري با سرکه 5?
8- آبگيري کامل دستگاه فشار آب
شابلون‌ها که فقط براي يک طرح قابل استفاده هستند، هيچ‌گاه نمي‌پوسند و مي‌توان آنها را تا مدت‌ها بايگاني و در تجديد چاپ‌هاي بعدي استفاده کرد. اما چربي‌گيري و شست‌وشو با آب و سود، پيش از استفاده مجدد شابلون‌ها، ضروري است.

انواع توري‌‌ها و فريم‌ها
توري‌هاي مورد استفاده در شابلون‌سازي چاپ اسکرين اغلب از دو نوع جنس پلي‌استر و پلي‌آميد هستند که هر کدام ويژگي‌هاي خاص خود را دارند.
توري‌هاي پلي‌استر داراي مقاومت بالا در برابر کشش، سايش و پايداري مکانيکي خيلي بالا هستند و در برابر تغييرات محيطي حساسيتي از خود نشان نمي‌دهند.
توري‌هاي پلي‌آميد نيز از مقاومت سايشي و مکانيکي بالايي برخوردارند. اما مقاومت آنها در برابر کشش، نسبت به توري‌هاي پلي‌استر بيشتر است و اين به معني امکان روي هم خوردن بهتر رنگ‌ها در چاپ با اين توري‌هاست.
فريم‌هاي شابلون‌ها نيز متنوع‌اند. اين قاب‌ها مي‌توانند از جنس چوب يا فلز (آلومينيومي و فولادي) ساخته شوند. بهترين نوع فريم‌ها، فريم آلومينيومي است زيرا وزن سبکي دارد، به راحتي تميز مي‌شود، خوردگي در آن به وجود نمي‌آيد، زنگ نمي‌زند (که هنگام شستن زنگ‌ها و براده‌هايش به توري منتقل شود و پارگي و کثيفي ايجاد کند)، سطح مقطع‌هاي متنوعي دارد و براي کشش توري مناسب است.

عمليات توري کشي
اغلب توري‌ها از هر چهار طرف به طور همزمان با نيرويي معادل 20 نيوتن کشيده مي‌شوند و به‌طور معمول بعد از کشش 2 تا 3 نيوتن برگشت‌پذيري دارند. يعني توري تا حدي خودش را شل مي‌کند که اين مقدار البته چندان تاثيري در کيفيت کار ندارد. عمليات کشش به وسيله گيره‌هاي مخصوصي در دستگاه مکانيکي ويژه اين کار انجام مي‌گيرد. اگر مقدار کشش در چهار طرف فريم شابلون يکسان نباشد، نوعي شکستگي در تار و پودها به وجود مي‌آيد که به اصطلاح پيچازي شدن (اعوجاج) ترام‌ها را در چاپ به دنبال دارد.

مرکب‌ها
چاپ اسکرين قابليت چاپ طيف وسيعي از انواع مرکب‌ها را دارد. اما آنچه در انتخاب نوع مرکب تعيين‌کننده است، نوع جنسي است که در نهايت طرح چاپي روي آن مي‌نشيند. براي شيشه، سراميک و چيني که يک مرحله پخت نهايي پس از چاپ دارند، رنگ‌هاي کوره‌اي که قابل پخت هستند به کار مي‌روند که البته درجه دماي پخت هر يک از اين مواد متفاوت است. رنگ‌هاي کوره‌اي مي‌بايست براي چاپ شيشه قابليت پخت در دماي 500 درجه، براي ظروف چيني قابليت پخت در دماي 800 درجه و براي سراميک قابليت پخت در دماي 850 تا 900 درجه را داشته باشند.
علاوه بر رنگ‌هاي کوره‌اي، رنگ‌هاي يووي مخصوص مواد پليمري مثل PP و PVC که نياز به خشک‌کن يووي دارند و به تازگي نيز مرکب‌هاي هواخشک ويژه‌اي در چاپ اسکرين به کار مي‌روند.

آماده‌سازي مرکب‌ها
رنگ‌هاي چاپ اسکرين همگي پودر و در واقع اکسيد فلزات هستند که بسته به رنگ مورد نظر با درصدهاي مختلف روغن خاصي ترکيب مي‌شوند و به شکل مايع درمي‌آيند.
درصد روغن در مرکب چاپ اسکرين از 50 تا 100 متغير است. هر چه مقدار روغن در اين ترکيب بيشتر باشد، مرکب رقيق‌تر شده و به راحتي از چشمه‌‌هاي توري عبور مي‌کند. مخلوط مرکب و روغن را از غلتک‌هاي کوچکي عبور مي‌دهند تا به صورت مايع يکدستي به طول کامل ترکيب شوند. 

خدمات و محصولات صنعتی

 الکتروپمپ